Từ vị thế của một quốc gia từng chỉ được biết đến với vai trò gia công giá thấp, Việt Nam đang bứt tốc ngoạn mục để trở thành "mắt xích vàng" trong chuỗi cung ứng phần cứng trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu.
Theo ông Tim Evans, Tổng Giám đốc điều hành HSBC Việt Nam, AI giờ đây không còn là câu chuyện công nghệ xa vời mà đã trở thành động lực thương mại cốt lõi ở tầm quốc gia. Trong bối cảnh dòng chảy giao thương nội vùng châu Á dịch chuyển mạnh mẽ hướng tới các thiết bị và linh kiện bán dẫn phục vụ AI, một nền kinh tế lấy xuất khẩu làm trọng tâm như Việt Nam đang đứng trước cơ hội lịch sử để xác lập vị trí trung tâm trong mạng lưới sản xuất mới.
Vị thế mới của Việt Nam trong chuỗi cung ứng
Theo Khối Nghiên cứu đầu tư HSBC (HSBC), thương mại nội vùng châu Á đối với hàng hóa liên quan đến AI như chip bán dẫn, linh kiện và thiết bị để công nghệ AI vận hành đã tăng lên gần hai nghìn tỷ USD trong năm 2025, gấp đôi so với mức trước đại dịch và hiện hàng hóa liên quan đến AI đang chiếm 35% tổng kim ngạch xuất khẩu của châu Á, tăng so với mức 19% của thập kỷ trước.
Bắc Ninh kỳ vọng thu hút hơn 6 tỷ USD vốn FDI năm 2025
Nhiều hiệp định thương mại trong hai thập kỷ qua hứa hẹn hội nhập khu vực sâu rộng hơn và giờ đây AI đang hiện thực hóa cơ hội đó. Những hành lang thương mại mới đang hình thành giữa Bắc Á và Đông Nam Á giúp kết nối chip nhớ của Hàn Quốc, tấm bán dẫn tiên tiến của Đài Loan, thiết bị chính xác của Nhật Bản với năng lực lắp ráp và kiểm tra đang mở rộng nhanh chóng tại Đông Nam Á để trở thành một mạng lưới sản xuất thống nhất, trong đó, hơn 30% hoạt động thương mại liên quan đến AI của châu Á đang diễn ra tại chính khu vực này.
Trong bối cảnh nhiều đổi thay đó, Việt Nam đã tiến nhanh hơn và xa hơn bất kỳ nền kinh tế nào khác. Thị phần thương mại toàn cầu của Việt Nam trong mảng thiết bị liên quan đến AI đã tăng từ 1,2% năm 2015 lên 12,4% năm 2025, là mức tăng cao nhất trên thế giới đối với một nền kinh tế nói riêng trong giai đoạn này.
Sự trỗi dậy ấn tượng này được thể hiện rõ nét qua các con số giao thương thực tế với các đối tác lớn: Với Đài Loan, trong quý I/2026, Đài Loan lần đầu tiên trong lịch sử ghi nhận thâm hụt thương mại theo quý với Việt Nam và trong ba tháng tính đến tháng 5, nhập khẩu của Đài Loan từ Việt Nam đã tăng vọt 173% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu được thúc đẩy nhờ máy móc, thiết bị điện và đồ điện gia dụng.
Với Hàn Quốc, đầu năm 2026, xuất khẩu của Hàn Quốc sang Việt Nam ghi nhận mức tăng mạnh nhất trong khu vực Đông Nam Á, cho thấy mối liên kết sản xuất sâu rộng cũng như vai trò ngày càng lớn của Việt Nam trong khâu lắp ráp cuối cùng phần cứng máy tính, bao gồm cả thiết bị liên quan đến máy chủ AI.
“Những con số này cho thấy một sự dịch chuyển lớn. Việt Nam không còn là một cứ điểm lắp ráp chi phí thấp ở cuối chuỗi cung ứng của nước khác mà đã trở thành một mắt xích trong mạng lưới đa phương: nhập khẩu đầu vào giá trị cao từ Đài Loan và Hàn Quốc, gia tăng quy mô và độ tinh vi của sản xuất, xuất khẩu hàng hoá thành phẩm cũng như hàng hóa trung gian trở lại khu vực châu Á và ra thế giới. Các dòng chảy hai chiều đang ngày càng sâu sắc hơn và vị thế của Việt Nam trong các dòng chảy đó cũng đang được củng cố”, ông Tim Evans, Tổng Giám đốc điều hành HSBC Việt Nam nhận định.
Ông Tim Evans, Tổng Giám đốc HSBC Việt Nam
Cũng theo ông Tim Evans, sự vươn lên này của Việt Nam phản ánh cả yếu tố chính sách lẫn yếu tố địa lý. Chính phủ Việt Nam đã đề ra chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp bán dẫn với tham vọng đào tạo hàng chục nghìn kỹ sư chip bán dẫn vào năm 2030, đồng thời xác định khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là một trụ cột của phát triển quốc gia.
Các nhà sản xuất toàn cầu đã hưởng ứng bằng những khoản đầu tư lớn vào mảng đóng gói, kiểm thử và sản xuất hàng điện tử trên khắp Việt Nam, đồng thời Việt Nam hợp tác cùng các tập đoàn công nghệ hàng đầu nhằm đưa năng lực nghiên cứu và thiết kế về cùng các dây chuyền sản xuất.
Chuyên gia HSBC cũng nhận định, song song với mặt cung ứng, Việt Nam cũng đang bắt đầu xây dựng mặt nhu cầu. FDI được công bố trong lĩnh vực trung tâm dữ liệu trên toàn cầu đã vượt mức 270 tỷ USD trong năm 2025, trong đó Đông Nam Á chiếm tỷ trọng ngày càng lớn. Với dân số trẻ, am hiểu công nghệ và cộng đồng doanh nghiệp đang nhanh chóng định hình, Việt Nam có vị thế thuận lợi để trở thành một thị trường tiêu thụ dịch vụ AI quan trọng và một nước sản xuất phần cứng AI.
Những nền kinh tế hưởng lợi nhiều nhất trong kỷ nguyên này sẽ là các nền kinh tế tham gia đồng thời ở nhiều khâu trong chuỗi giá trị bao gồm sản xuất phần cứng, vận hành hạ tầng và ứng dụng công nghệ để cải thiện năng suất trên diện rộng trong toàn nền kinh tế.
Quản trị rủi ro và mục tiêu cho thập kỷ phía trước
Theo ông Tim Evans những rủi ro mang tính chu kỳ này là điều không thể bỏ qua. Việc chuyên môn hóa sâu vào chuỗi cung ứng công nghệ cao sẽ khiến Việt Nam dễ bị tổn thương trước các cú sốc toàn cầu - từ làn sóng cắt giảm chi tiêu cho AI, các biện pháp siết chặt kiểm soát xuất khẩu, cho đến những biến động mạnh về giá bán dẫn.
Mặt khác, giá chip cùng linh kiện điện tử leo thang có thể đẩy áp lực lạm phát lên toàn khu vực. Ngoài ra, đà tăng trưởng xuất khẩu ấn tượng hiện tại cũng có thể một phần đến từ các đơn hàng được đẩy sớm, trước khi dần hạ nhiệt và quay về quỹ đạo bình thường.
Sản xuất linh kiện điện tử tại Công ty Star Engineers Việt Nam, khu công nghiệp Bình Xuyên I (Phú Thọ)
Tuy vậy, các động lực cấu trúc vẫn đang ủng hộ Việt Nam. Chuỗi cung ứng đang đa dạng hoá khắp châu Á thay vì tập trung vào một điểm duy nhất. Song song đó, các hiệp định như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) tiếp tục giảm rào cản giao thương.
Nhờ vậy, Việt Nam - qua các làn sóng đầu tư liên tiếp đã chứng minh được khả năng hấp thụ quy mô lớn và vươn lên phân khúc cao hơn trong chuỗi giá trị. Trong bối cảnh châu Á chuyển mình thành trung tâm nhu cầu AI của chính mình, Việt Nam đang nắm giữ vị trí trung tâm của sự chuyển dịch đó xét cả về kinh tế lẫn địa lý.
"Nếu Việt Nam chuyển hía được đà tăng trưởng sản xuất thành một hệ sinh thái AI thực thụ kết hợp quy mô phần cứng với kỹ năng, hạ tầng và mức độ ứng dụng trong doanh nghiệp thì “hoa thơm trái ngọt” sẽ không chỉ “đơm kết” ở kim ngạch xuất khẩu mà còn ở năng suất của nhà máy, của khu vực dịch vụ và trong vận hành thường nhật của hàng trăm nghìn doanh nghiệp. Mười năm trước, vai trò của Việt Nam trong thương mại công nghệ toàn cầu chỉ được đong đếm bằng tỷ lệ phần trăm rất nhỏ. Nhiệm vụ trong thập kỷ tới là phải bảo đảm rằng vị thế của Việt Nam không chỉ là những gì Việt Nam sản xuất cho kỷ nguyên AI mà còn bởi những cơ hội AI có thể mở ra cho Việt Nam”, ông Tim Evans nhấn mạnh.