Ngày 29/9, tại trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp về thực trạng hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm; cơ chế đầu tư, vận hành, bảo trì, bảo dưỡng, dùng chung... các phòng thí nghiệm trên phạm vi cả nước.
Phát biểu tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cho biết, qua khảo sát thực tế tại 113 cơ sở trọng điểm thuộc 23 đầu mối lớn, trong đó có 3 trung tâm đào tạo, nghiên cứu hàng đầu là Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Quốc gia TPHCM (chiếm khoảng 75% mẫu khảo sát), đã ghi nhận những kết quả tích cực: hệ thống phòng thí nghiệm đã hội tụ đội ngũ trên 1.200 nhân lực chuyên trách, có trên 5.500 công bố khoa học trong 5 năm qua và trên 600 hợp đồng dịch vụ chuyển giao.
Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp. (Ảnh: chinhphu.vn)
Tuy nhiên, nhìn dưới góc độ quản lý vĩ mô và hiệu quả đầu tư công, hệ thống đang bộc lộ những bất cập cần sớm khắc phục. Cụ thể, vẫn còn sự phân hóa và đứt gãy trong các phân khúc. Hạ tầng còn manh mún; nhiều đơn vị sở hữu các thiết bị đơn lẻ nhưng thiếu tính đồng bộ trong cả chuỗi giá trị, từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo mẫu đến đo kiểm, chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy (chu trình từ nghiên cứu đến sản xuất).
Trang thiết bị tại nhiều cơ sở đã lạc hậu. Đối với 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư trong giai đoạn 2000 - 2013, với tổng nguồn vốn trên 966 tỷ đồng, hiện có tới 78% thiết bị đã có tuổi đời trên 10 năm; phần lớn đã lạc hậu và thiếu phụ tùng thay thế đồng bộ.
Hiệu quả khai thác chưa đạt yêu cầu. Mặc dù phần lớn cơ sở được khảo sát báo cáo công suất khai thác trên 80%, vẫn có khoảng 30% cơ sở hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa đạt hiệu quả, do thiếu kinh phí duy trì thường xuyên và thiếu kết nối với các đơn đặt hàng từ thị trường.
Từ thực trạng trên, Bộ Khoa học và Công nghệ nhận định hạn chế lớn nhất không chỉ nằm ở số lượng thiết bị đã lạc hậu mà còn ở sự thiếu đồng bộ trong toàn bộ chuỗi từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm, kiểm định, chứng nhận đến sản xuất thử nghiệm; đồng thời thiếu một hệ thống dữ liệu thống nhất trên toàn quốc để đánh giá chính xác những khoảng trống về năng lực thực tế.
Qua tổng kết thực tiễn, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định 4 điểm nghẽn chính là: đầu tư còn phân tán theo cơ quan chủ quản, chương trình và dự án; cơ chế tài chính còn chú trọng vốn đầu tư ban đầu, chưa tính đầy đủ chi phí vận hành trong toàn bộ vòng đời của phòng thí nghiệm; mô hình quản trị và nhân lực vận hành chưa đồng đều; việc khai thác, chia sẻ và sử dụng chung hạ tầng còn hạn chế.
Về giải pháp tháo gỡ và tổ chức thực hiện trong thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ xuất 5 giải pháp: hoàn thành rà soát và xây dựng bản đồ năng lực phòng thí nghiệm; chuyển từ đầu tư thiết bị đơn lẻ sang đầu tư theo năng lực; xác định rõ đơn vị quản lý, vận hành và giao quyền đi đôi với trách nhiệm; hình thành mạng lưới hạ tầng nghiên cứu thử nghiệm dùng chung theo cấp quốc gia, vùng, ngành và chuyên ngành; phân tầng và tái cấu trúc mạng lưới, không đầu tư dàn trải.
Tại cuộc họp, đại diện Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Xây dựng… đã báo cáo về thực trạng hệ thống các phòng thí nghiệm phục vụ nghiên cứu đang quản lý hoặc thuộc lĩnh vực quản lý; những vướng mắc trong cơ chế đầu tư, tài chính, quản lý, vận hành, khai thác và dùng chung, cũng như đề xuất giải pháp để tháo gỡ các vướng mắc.
Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được xác định là động lực tăng trưởng mới. Để khoa học và công nghệ phát huy hiệu quả, cần thẳng thắn nhận diện, tháo gỡ những vướng mắc về thể chế, đầu tư, quản lý và tổ chức thực hiện; đồng thời tăng cường kết nối giữa các viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp, đưa kết quả nghiên cứu đến thị trường.
Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Khoa học và Công nghệ và các Bộ, cơ quan liên quan tập trung nguồn lực hình thành một số phòng thí nghiệm quốc gia thực sự có năng lực. Đến năm 2030, phấn đấu hình thành 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 4 trung tâm nghiên cứu thử nghiệm quốc gia đạt trình độ khu vực và quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược (theo Quyết định số 1483/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 4/8/2026 phê duyệt Đề án Phát triển hệ thống các trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm, các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, tập trung cho công nghệ chiến lược).
Để thực hiện mục tiêu này, Phó Thủ tướng yêu cầu các đơn vị phải có kế hoạch, tiến độ cụ thể và quyết tâm hoàn thành mục tiêu đề ra.
Phó Thủ tướng chỉ đạo các Bộ, ngành rà soát, xây dựng bản đồ năng lực khoa học và công nghệ. Trong đó, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành, địa phương khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực của hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu trên phạm vi cả nước, hoàn thành trong tháng 11/2026. Đây là cơ sở quan trọng để đánh giá chính xác thực trạng và vị trí năng lực khoa học và công nghệ của Việt Nam so với khu vực và thế giới.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu tập trung đầu tư hạ tầng nghiên cứu dùng chung. Chuyển từ mô hình đầu tư phân tán sang phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung theo chuỗi, từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm đến sản xuất thử và thương mại hóa. Trước mắt, tập trung tháo gỡ khó khăn, làm điểm tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TPHCM.
Cùng với đó, cần tháo gỡ điểm nghẽn về cơ chế tài chính và thương mại hóa công nghệ. Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Tài chính rà soát các quy định về đầu tư, mua sắm, bảo trì, vận hành thiết bị; xây dựng cơ chế tài chính cởi mở, bảo đảm nguồn lực trong toàn bộ vòng đời thiết bị, gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình.
Đổi mới mô hình quản trị, tăng cường kết nối doanh nghiệp cũng cần được chú trong. Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính nghiên cứu mô hình quản trị hiện đại đối với các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia; phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế chia sẻ, khai thác hạ tầng dùng chung. Đồng thời, tổ chức kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp để định hướng nghiên cứu sát nhu cầu thị trường, thúc đẩy chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Phó Thủ tướng yêu cầu các Bộ, ngành quyết liệt triển khai, chuyển từ đầu tư riêng lẻ sang hạ tầng nghiên cứu dùng chung, tạo năng lực nghiên cứu đồng bộ, hiện đại và thực sự đóng góp vào tăng trưởng của đất nước.